Het is een van de bijzonderste momenten van het jaar in de Alpen. De drukke zomervakantie is voorbij, de dagen worden korter en langzaam verandert er van alles in de bergen. Koeien komen terug van de alm, berghutten maken zich op voor hun laatste gasten, edelherten laten zich horen en op de hoogste toppen kan ineens het eerste laagje sneeuw liggen. Dit gebeurt er in de Alpen wanneer de zomer plaatsmaakt voor de herfst.
Misschien wel het bekendste teken dat de zomer in de Alpen voorbij is: de koeien verlaten de almen. Maandenlang hebben ze hoog boven de dorpen gegraasd, maar wanneer de dagen korter worden en het gras minder groeit, keren ze terug naar hun winterverblijf in het dal.
Vooral in Oostenrijk, Zuid-Tirol, Beieren en Zwitserland is deze terugkeer een eeuwenoude traditie. In Oostenrijk vinden de meeste Almabtriebe plaats van begin september tot ongeveer half oktober. Wanneer mens en dier de zomer zonder grote ongelukken zijn doorgekomen, worden de koeien op veel plaatsen uitgebreid versierd met bloemen, linten en bellen. In de dorpen wordt hun terugkeer vaak gevierd met muziek, streekgerechten en markten.
Wie in september door de Alpen reist, kan dus zomaar achter een complete kudde koeien terechtkomen. Irritant als je haast hebt, maar eigenlijk hoort het helemaal bij deze tijd van het jaar.
Beneden in het dal kan het op een zonnige septembermiddag nog heerlijk warm zijn. Kijk je een paar honderd of duizend meter hoger, dan kan het beeld compleet anders zijn.
In september worden de nachten steeds kouder en kunnen de eerste sneeuwbuien de hogere delen van de Alpen bereiken. In het Zwitsers Nationaal Park waarschuwt men in de herfst bijvoorbeeld voor nachtvorst, bevroren wandelpaden en de eerste sneeuw in de hogere gebieden.
Dat betekent niet dat de Alpen vanaf september meteen winters zijn. Verre van zelfs. Juist het contrast kan prachtig zijn: groene weides in het dal, bossen die voorzichtig beginnen te verkleuren en daarboven bergtoppen met een vers wit laagje.
Juli en augustus zijn voor veel Alpenregio's de drukste zomermaanden. Zodra de schoolvakanties voorbij zijn, verandert de sfeer. Parkeerplaatsen lopen minder snel vol, op wandelpaden wordt het rustiger en ook bij bekende uitzichtpunten neemt de grootste vakantiedrukte vaak af.
Dat betekent overigens niet dat je populaire plekken ineens voor jezelf hebt. Op zonnige septemberweekenden kunnen bekende bergmeren, uitzichtpunten en wandelroutes nog altijd veel bezoekers trekken.
Maar wie doordeweeks op pad gaat, merkt vaak duidelijk verschil. Je hoort weer koeienbellen in plaats van tientallen gesprekken om je heen en op een rustig bergpad voelt de Alpenwereld ineens een stuk groter.
Lees ook: De stilste berggebieden van de Alpen: hier ontsnap je aan de drukte
Voor berghutten is september een bijzondere maand. Op veel plekken draait het zomerseizoen nog gewoon door, maar langzaam komt het einde in zicht. Sommige hooggelegen hutten sluiten al in september, andere blijven tot ver in oktober geopend.
Hetzelfde geldt voor bergliften. De precieze openingstijden verschillen enorm per regio en zelfs per lift. In sommige gebieden draaien liften nog wekenlang door, terwijl elders de zomerexploitatie al halverwege september wordt afgebouwd.
Wie in deze periode gaat wandelen, doet er daarom goed aan vooraf extra te controleren of de geplande lift, hut en eventuele busverbinding daadwerkelijk beschikbaar zijn. Ga er in september niet automatisch vanuit dat alles nog volgens het hoogzomerschema draait.
Wie half september naar de Alpen rijdt en een volledig goudgeel landschap verwacht, is meestal nog te vroeg. De grote kleurshow begint niet overal tegelijk en hangt sterk af van hoogte, boomsoort, temperatuur en het weer.
Toch zie je vanaf september langzaam iets veranderen. Het groen wordt minder fel, struiken krijgen rode en bruine tinten en op sommige plekken beginnen loofbomen te verkleuren.
Voor beroemde goudgele lariksbossen moet je meestal wat langer geduld hebben. In het Engadin vindt de spectaculaire verkleuring van de lariksen doorgaans pas in oktober plaats. De eerste koude nachten spelen daarbij een belangrijke rol.
September is dus niet per se de maand van de volle herfstkleuren. Het is juist de maand waarin je de overgang kunt zien beginnen.
Niet alle veranderingen zijn zichtbaar. Sommige kun je vooral horen. Vanaf ongeveer half september begint in verschillende delen van de Alpen de bronsttijd van edelherten. Vooral vroeg in de ochtend en 's avonds klinkt dan het diepe geburl van mannetjes door bossen en bergdalen.
In het Zwitsers Nationaal Park geldt de bronst zelfs als een van de hoogtepunten van het jaar. Daar verzamelen edelherten zich vanaf ongeveer half september tot begin oktober in traditionele bronstgebieden, waaronder Val Trupchun.
Wie dit natuurspektakel wil meemaken, moet wel afstand houden en dieren niet van de paden af benaderen. Juist in deze periode is rust belangrijk.
Ook de marmotten weten precies hoe laat het is. Waar je hun gefluit tijdens een zomerwandeling regelmatig kunt horen, bereiden de dieren zich in de herfst voor op een lange periode onder de grond.
Ze eten zich reserves aan en maken hun holen klaar voor de winterslaap. In het Zwitsers Nationaal Park zijn in deze periode bijvoorbeeld marmotten waargenomen die droog gras naar hun holen brengen. Daarna verdwijnen ze maandenlang uit het Alpenlandschap.
Wie nog één keer marmotten wil spotten voordat de winter begint, moet er dus op tijd bij zijn.
September en oktober zijn heerlijke maanden om te wandelen. De grootste zomerhitte is vaak voorbij en op heldere dagen kun je eindeloos ver over de bergen kijken.
Maar wandelen vraagt vanaf nu ook om een andere voorbereiding. De zon komt later op en gaat eerder onder, temperaturen kunnen snel dalen en schaduwrijke stukken van een route kunnen 's morgens koud of zelfs glad zijn. Een warme laag in de rugzak wordt belangrijker dan tijdens een hete julidag.
Ook het weer verdient extra aandacht. Regen, wind, kou en sneeuw kunnen een bergtocht aanzienlijk lastiger maken. Het advies blijft daarom hetzelfde: controleer vlak voor vertrek het bergweer en de actuele omstandigheden op je route.
Lees ook: Wandelen in de herfst: 6 dingen om rekening mee te houden
Terwijl wandelaars nog volop van de nazomer genieten, verschuift achter de schermen langzaam de aandacht naar het volgende seizoen.
Zomerinstallaties worden afgebouwd, liften krijgen onderhoud en in wintersportgebieden beginnen de voorbereidingen voor het skiseizoen. Hooggelegen gebieden veranderen soms opvallend snel. Een berg waarop je de ene week nog tussen groene weides wandelt, kan na één koude weersomslag ineens winters ogen.
In de dalen duurt het nog maanden voordat de pistes wit zijn, maar in september wordt voor het eerst duidelijk: de volgende winter komt eraan.
De overgang van zomer naar herfst gebeurt in de Alpen niet van de ene op de andere dag. Dat is juist wat deze periode zo bijzonder maakt.
Op één dag kun je 's middags in een T-shirt op een terras zitten, tussen koeien wandelen die van de alm komen en uitkijken op een bergtop die 's nachts wit is geworden. Een paar weken later kunnen dezelfde hellingen geel, rood en oranje kleuren.
September is geen zomer meer, maar ook nog geen echte herfst. En precies daartussen laten de Alpen misschien wel hun meest afwisselende kant zien.
Veelgestelde vragen over september en oktober in de Alpen
Thijs is een bergliefhebber op twee wielen. Hij komt van jongs af aan in de bergen om te wielrennen, wandelen en skiën. Bij menig cyclo stond hij aan de start en inmiddels hangt er regelmatig een fietskar achter zijn racefiets met daarin zijn twee dochters. Thijs is al jarenlang betrokken bij Indebergen en expert op het gebied van wielrennen in de bergen.
