In de zomer hoor je ze fluiten en zie je ze tussen de rotsen zitten, maar in oktober zijn marmotten in de Alpen ineens bijna nergens meer te bekennen. Ze zijn niet vertrokken naar een lager gebied: de meeste dieren zitten inmiddels diep onder de grond. Daar brengen ze maanden door in een winterhol, zonder te eten of te drinken en met hun lichaam bijna volledig op de spaarstand.
Wie in de zomer in de Alpen wandelt, heeft een goede kans om marmotten te zien of in ieder geval te horen. Hun scherpe gefluit klinkt vaak ver over de berghellingen. In oktober verandert dat beeld snel.
Alpenmarmotten trekken zich doorgaans aan het einde van september of in de loop van oktober terug in hun winterhol. Het precieze moment hangt af van onder andere hoogte, weersomstandigheden en de locatie. Daarmee verdwijnen ze niet zomaar uit beeld. Ze zitten soms letterlijk meters onder je voeten.
Marmotten zijn uitstekende gravers en hun holen kunnen veel groter zijn dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Het gangenstelsel kan tientallen meters lang zijn en meerdere meters de grond in lopen.
Voor de winter gebruiken marmotten een goed beschermd verblijf waarin meerdere dieren samen kunnen overwinteren. Het hol wordt bekleed met droog gras en ander plantaardig materiaal. De aarde boven het hol beschermt tegen de kou en later in de winter zorgt ook een dik sneeuwdek voor extra isolatie.
Dat is belangrijk, want boven de grond kunnen de temperaturen in de Alpen ver onder het vriespunt zakken.
Een marmot legt voor de winter geen voedselvoorraad aan in zijn hol. Alles wat hij tijdens de winterslaap nodig heeft, draagt hij eigenlijk al met zich mee. In de zomer en vroege herfst eten marmotten daarom grote hoeveelheden gras, kruiden en andere planten. Zo bouwen ze een flinke vetreserve op. Die reserve moet voldoende zijn om de wintermaanden door te komen.
Eenmaal in winterslaap eten en drinken de dieren niet meer. Ze leven volledig van het vet dat ze eerder hebben opgeslagen en verliezen gedurende de winter een aanzienlijk deel van hun lichaamsgewicht.
Een winterslaap is veel meer dan een dier dat maandenlang gewoon slaapt. Het lichaam van de marmot verandert ingrijpend. De normale lichaamstemperatuur van een Alpenmarmot ligt rond de 38 graden Celsius. Tijdens diepe winterslaap kan die dalen tot slechts enkele graden boven het vriespunt.
Ook hartslag en ademhaling vertragen sterk. De stofwisseling wordt tot een minimum teruggebracht, waardoor het dier maandenlang met zo weinig mogelijk energie kan overleven. Juist dat maakt de winterslaap zo bijzonder. Terwijl het buiten vriest en er nauwelijks voedsel beschikbaar is, blijft de marmot diep onder de grond in leven op de reserves die hij in de zomer heeft opgebouwd.
Marmotten brengen de hele winter onder de grond door, maar ze slapen niet onafgebroken maandenlang in exact dezelfde toestand. Tijdens de winterslaap zijn er regelmatig korte periodes waarin het lichaam weer opwarmt.
De lichaamstemperatuur stijgt dan tijdelijk richting het normale niveau, waarna de marmot opnieuw in een diepe winterslaap terechtkomt. Dat opwarmen kost relatief veel energie. Waarom marmotten en andere winterslapers deze actieve fases precies nodig hebben, wordt nog altijd onderzocht.
Alpenmarmotten leven in familiegroepen en ook tijdens de winter blijven ze bij elkaar. In het winterhol liggen meerdere dieren dicht tegen elkaar aan. Dat helpt om warmte vast te houden en minder energie te verliezen. Vooral voor jonge marmotten kan dat belangrijk zijn. Zij zijn kleiner en hebben minder vetreserves dan volwassen dieren. Een goed geïsoleerd hol en de warmte van andere marmotten vergroten daarmee de kans om de lange Alpenwinter door te komen.
Wanneer de sneeuw begint te verdwijnen en de temperaturen oplopen, worden marmotten opnieuw actief. Wanneer dat precies gebeurt, verschilt per hoogte en gebied. Op lagere en zonnigere plekken kunnen ze eerder tevoorschijn komen dan hoog in de bergen, waar het sneeuwdek langer blijft liggen.
Na maanden zonder voedsel zijn de dieren flink afgevallen. Zodra ze weer buiten komen, begint daarom direct een nieuwe periode van eten en vetreserves opbouwen. De zomer in de Alpen is kort. Binnen enkele maanden moeten marmotten voldoende eten, jongen grootbrengen en alweer reserves verzamelen voor de volgende winterslaap.
Het verschil tussen zomer en herfst is daardoor opvallend groot. In juli en augustus kunnen complete marmottenfamilies rond hun holen actief zijn. Enkele maanden later lijkt de berghelling volledig verlaten.
Wie in oktober tijdens een wandeling geen marmotten meer tegenkomt, hoeft dus niet verbaasd te zijn. Onder de grond is het juist behoorlijk druk. Daar wachten de dieren maandenlang tot sneeuw en kou weer plaatsmaken voor het voorjaar.
Veelgestelde vragen over marmotten in de winter
Thijs is een bergliefhebber op twee wielen. Hij komt van jongs af aan in de bergen om te wielrennen, wandelen en skiën. Bij menig cyclo stond hij aan de start en inmiddels hangt er regelmatig een fietskar achter zijn racefiets met daarin zijn twee dochters. Thijs is al jarenlang betrokken bij Indebergen en expert op het gebied van wielrennen in de bergen.
