Tijdens een wandeling in de bergen kom je ze regelmatig tegen: stapels stenen die zorgvuldig op elkaar zijn gelegd. Deze zogenoemde steenmannetjes worden al eeuwen gebruikt als herkenningspunt en kunnen wandelaars helpen bij de oriëntatie in ruig terrein. Tegenwoordig wordt er echter ook volop gestapeld voor de foto of voor de lol, waardoor lang niet ieder steenmannetje nog een betrouwbare routeaanduiding is. Wat betekenen steenmannetjes precies en waarom kun je ze beter niet zelf bouwen?
Een steenmannetje is een door mensen gemaakte stapel stenen. In berggebieden worden zulke steenstapels van oudsher onder meer gebruikt om een route, bergpas, top of andere belangrijke plek aan te geven.
Je vindt steenmannetjes vooral op plekken waar andere markeringen lastig te plaatsen of te zien zijn. Denk aan kale hoogvlaktes, puinhellingen en rotsachtig terrein boven de boomgrens. Ook bij mist kunnen goed geplaatste steenmannetjes helpen bij de oriëntatie.
Dat betekent overigens niet dat iedere stapel stenen die je onderweg ziet een officiële wandelmarkering is. Vooral op populaire plekken worden tegenwoordig veel steenmannetjes door wandelaars en toeristen gebouwd.
De belangrijkste praktische functie van steenmannetjes in de bergen is oriëntatie. Op een duidelijk wandelpad met bordjes en geschilderde markeringen zijn ze meestal niet nodig. Anders wordt dat wanneer het pad door rotsachtig terrein loopt en nauwelijks zichtbaar is.
Een goed geplaatst steenmannetje valt tussen losse rotsen op doordat duidelijk te zien is dat de stenen door mensen zijn gestapeld. Soms staan meerdere steenmannetjes zo dat je vanaf de ene stapel de volgende kunt zien. Zo ontstaat een eenvoudige routeaanduiding.
Dat kan vooral bij slecht zicht nuttig zijn. Mist en laaghangende bewolking kunnen in de bergen snel opkomen, waardoor een herkenbaar pad of een volgende markering ineens veel moeilijker te zien is. Steenmannetjes behoren dan ook tot de oudste vormen van routeaanduiding in berggebieden.
Nee. Dat is tegenwoordig een belangrijk onderscheid.
Niet ieder steenmannetje langs een wandelroute is daar neergezet door een lokale bergsportvereniging, routebeheerder of generaties bergbewoners. Wandelaars bouwen ze ook zelf, bijvoorbeeld voor een foto of simpelweg omdat ze stenen willen stapelen.
Daardoor kan een willekeurige steenstapel eruitzien als een routeaanduiding, terwijl het wandelpad ergens anders loopt. Dat is vooral in mist, op ongemarkeerde routes en in rotsachtig terrein een risico.
Gebruik een steenmannetje daarom als aanvullende aanwijzing, niet automatisch als bewijs dat je goed loopt. Controleer ook de officiële wandelmarkeringen, wegwijzers, wandelkaart of betrouwbare route-informatie. Twijfel je of je nog op de juiste route zit, loop dan niet zomaar verder omdat ergens een stapel stenen staat.
Het stapelen van stenen is veel ouder dan het moderne bergwandelen. Mensen gebruiken steenhopen al duizenden jaren voor uiteenlopende doeleinden. Ze konden bijvoorbeeld graven, grenzen, routes of bijzondere plaatsen markeren.
De precieze betekenis verschilt sterk per gebied en cultuur. Daardoor bestaat er niet één oorsprong of universele betekenis van het steenmannetje.
In de Europese bergen kregen steenstapels vooral een praktische functie als herkennings- en oriëntatiepunt. Op sommige bergtoppen markeert een grote steenhoop bovendien de top, vergelijkbaar met een topkruis of ander herkenningspunt.
De steenstapels hebben afhankelijk van land en taal verschillende namen. In het Nederlands spreken we meestal over een steenmannetje of steenstapel. Internationaal kom je vaak de term cairn tegen. In Duitstalige berggebieden worden ze Steinmännchen genoemd. In Oostenrijk hoor je regionaal ook namen als Steinmandl of Stoanmandl. Welke naam wordt gebruikt en welke betekenis de stapel heeft, verschilt per streek. Een cairn kan een wandelroute markeren, maar ook een top, grenspunt, gedenkplaats of cultureel belangrijke plek aanduiden.
Een paar stenen op elkaar leggen lijkt onschuldig, maar in de bergen is het beter om dat niet zomaar te doen.
Het belangrijkste probleem is de verwarring die een nieuwe steenstapel kan veroorzaken. Wandelaars kunnen denken dat jouw bouwwerk een officiële routeaanduiding is en daardoor van de juiste route afwijken. Vooral in onoverzichtelijk terrein of bij mist kan dat vervelende gevolgen hebben.
Daarnaast verander je door stenen te verplaatsen de omgeving. Onder en rondom stenen leven kleine dieren en groeien planten, mossen en korstmossen. Het verwijderen van stenen kan bovendien de bodem blootleggen en erosie bevorderen.
Op drukbezochte plekken speelt nog iets anders. Als iedere bezoeker een eigen torentje bouwt, kan een natuurlijk rotslandschap in korte tijd veranderen in een veld vol menselijke bouwwerken.
De eenvoudigste regel is: laat het staan zoals je het aantreft.
Gooi een bestaand steenmannetje niet om, want het kan daadwerkelijk onderdeel zijn van de routeaanduiding. Voeg er ook niet zomaar stenen aan toe en bouw er geen nieuwe stapel naast.
Wil je weten of steenmannetjes op jouw route daadwerkelijk als markering worden gebruikt? Bekijk dan vooraf de routebeschrijving en lokale informatie. In sommige berggebieden zijn cairns een belangrijk onderdeel van de bewegwijzering, terwijl ze elders nauwelijks of helemaal niet als officiële markering worden gebruikt.
Veelgestelde vragen over steenmannetjes in de bergen
De bergen hebben iets magisch en dat is een gevoel dat iedere keer weer naar boven komt als Florien er is. Jaloersmakende momenten vergeleken met hier, want waarom hebben wij geen bergen? Ze is voornamelijk 's winters in de Alpen te vinden, maar ook in de zomermaanden wil Florien nog meer magische plekken ontdekken in de bergen.
