Tijdens een wandeling in de Alpen loop je soms over lichtgrijze kalksteen en even later tussen donkere, glimmende of gespikkelde rotsen. Dat verschil vertelt veel over het ontstaan van het landschap om je heen. Kalksteen, graniet en gneis behoren tot de veelvoorkomende gesteenten, maar lokaal zijn ook bijzondere mineralen zoals bergkristal en smaragd te vinden. Met deze 10 voorbeelden van steensoorten en mineralen leer je beter herkennen wat er onder je wandelschoenen ligt.
Een steen die je tijdens het wandelen oppakt, kan uit verschillende mineralen bestaan. Graniet is daar een goed voorbeeld van: dit gesteente bestaat onder meer uit kwarts, veldspaat en mica. Bergkristal is daarentegen geen gesteente, maar een heldere variant van het mineraal kwarts.
Gesteenten worden grofweg verdeeld in drie groepen. Stollingsgesteenten ontstaan wanneer magma of lava afkoelt en stolt. Sedimentaire gesteenten worden gevormd uit afgezet materiaal, terwijl metamorfe gesteenten ontstaan wanneer bestaand gesteente onder invloed van druk en temperatuur verandert. Alle drie de groepen zijn in de Alpen te vinden.
Graniet is een stollingsgesteente dat diep onder het aardoppervlak ontstaat wanneer magma langzaam afkoelt. Daardoor krijgen kristallen de tijd om te groeien en zijn de verschillende mineralen vaak met het blote oog zichtbaar.
Typisch graniet ziet er gespikkeld uit. Je kunt onder meer lichte veldspaat, grijs of glasachtig kwarts en donkere mica herkennen. De precieze kleur verschilt en kan bijvoorbeeld grijs, witachtig of roze zijn.
In verschillende delen van de Alpen komen granietachtige gesteenten aan de oppervlakte. Bekende granietmassieven liggen onder meer rond de Mont Blanc en in delen van Zwitserland.
Herkennen: zoek naar een grofkorrelige, gespikkelde steen waarin verschillende kristallen duidelijk naast elkaar zichtbaar zijn.
Gneis wordt gemakkelijk aangezien voor graniet. Toch is er een belangrijk verschil. Gneis is een metamorf gesteente: bestaand gesteente is diep in de aardkorst onder hoge druk en temperatuur veranderd.
Daardoor kunnen mineralen zich in duidelijke banden rangschikken. Kijk bij gneis daarom vooral naar afwisselende lichte en donkere strepen of lagen. Bij graniet zitten de verschillende mineralen doorgaans veel willekeuriger door elkaar.
Gneis komt veel voor in de kristallijne delen van de Centrale Alpen. Ook in Nationaal Park Hohe Tauern kun je het volop tegenkomen. In het zogeheten Tauernfenster liggen grote gneiskernen aan de oppervlakte.
Herkennen: lichte en donkere mineralen vormen banden, strepen of golvende patronen.
Het klinkt bijna onlogisch als je op grote hoogte staat, maar veel kalksteen in de Alpen vindt zijn oorsprong in oude zeeën. Kalkrijk materiaal en resten van organismen werden op de zeebodem afgezet en vormden uiteindelijk dikke lagen gesteente.
Tijdens de vorming van de Alpen werden die gesteentelagen geplooid en omhooggeduwd. Daarom kun je tegenwoordig hoog in de bergen fossielen en andere sporen van vroeger zeeleven aantreffen. In de Karnische Alpen zijn bijvoorbeeld zeer fossielrijke kalkstenen bekend.
Kalksteen bepaalt het landschap van grote delen van de Noordelijke en Zuidelijke Kalkalpen. Door oplossing van kalksteen door water kunnen typische karstvormen ontstaan, zoals grotten, spleten en ondergrondse waterlopen.
Herkennen: vaak lichtgrijs tot grijs gesteente, geregeld met duidelijke lagen, scheuren of fossiele resten.
Dolomiet kan twee dingen betekenen. Dolomiet is een mineraal, maar gesteente dat grotendeels uit dit mineraal bestaat wordt dolosteen of dolomietgesteente genoemd.
De bekendste plek om het tegen te komen is natuurlijk de Dolomieten in Noord-Italië. Het karakteristieke gesteente van dit gebergte is rijk aan het mineraal dolomiet. Het is genoemd naar de Franse mineraloog Déodat de Dolomieu, die het gesteente aan het einde van de achttiende eeuw beschreef.
Het lichte gesteente is mede verantwoordelijk voor de opvallende torens, steile wanden en rotspieken van het gebied. UNESCO noemt de Dolomieten internationaal belangrijk vanwege hun uitzonderlijk goed zichtbare geologie en grote verscheidenheid aan kalksteenformaties.
Herkennen: meestal lichtgrijs tot beige en op het eerste gezicht moeilijk van kalksteen te onderscheiden.
Schist is een metamorf gesteente. Het ontstaat wanneer bestaand gesteente onder hoge druk en temperatuur wordt omgevormd. Platte mineralen zoals mica kunnen daarbij in dezelfde richting komen te liggen.
Dat geeft schist vaak een opvallend glimmend en gelaagd uiterlijk. Het gesteente kan langs die structuur relatief gemakkelijk splijten.
In de Alpen bestaan meerdere soorten schist. In onder meer het Ötztal komt glimmerschist voor waarin soms zelfs kleine granaatkristallen zichtbaar zijn.
Herkennen: let op een gelaagde structuur en kleine glimmende mineraalplaatjes.
Marmer begint zijn geologische leven meestal als kalksteen. Wanneer dat gesteente diep in de aardkorst onder hoge druk en temperatuur komt te staan, kristalliseert het opnieuw. Zo ontstaat marmer.
Zuiver marmer kan wit zijn, maar door andere mineralen komen ook grijze, roze, groene en andere varianten voor. De oorspronkelijke structuren en eventuele fossielen uit de kalksteen verdwijnen tijdens de metamorfose meestal.
In de Alpen komt marmer op verschillende plaatsen voor. Niet al het gesteente dat in de volksmond ‘marmer’ wordt genoemd, is overigens geologisch gezien echt marmer. Sommige bekende sierstenen zijn feitelijk kalksteen.
Herkennen: een kristallijn uiterlijk zonder de duidelijke donkere en lichte banden van gneis.
Conglomeraat ziet er heel anders uit dan graniet of kalksteen. Het bestaat uit afgeronde stenen en kiezels die door fijner materiaal aan elkaar zijn gecementeerd.
Het lijkt daardoor een beetje op natuurlijk beton. De ronde vorm van de afzonderlijke stenen verraadt dat ze vóór de vorming van het gesteente door bijvoorbeeld rivieren zijn getransporteerd.
Conglomeraat komt op verschillende plekken in en rond de Alpen voor. In de Karnische Alpen zijn bijvoorbeeld zeer oude, sterk verharde kwartconglomeraten bekend.
Herkennen: ronde kiezels zitten duidelijk zichtbaar in een fijnere ondergrond.
Bergkristal is geen gesteente, maar een heldere en kleurloze variant van kwarts. Kristallen kunnen groeien in spleten en holtes in gesteente, waar mineraalrijk water voldoende ruimte heeft om kristalvormen te laten ontstaan.
Vooral Zwitserland heeft een lange geschiedenis van het zoeken naar bergkristal. Kristalzoekers worden daar ook wel Strahler genoemd.
Ook elders in de Alpen komt kwarts voor. Verwacht tijdens een gewone wandeling overigens niet zomaar een perfect doorzichtig kristal naast het wandelpad. Veel kwarts dat je tegenkomt is wit, troebel of onderdeel van een ander gesteente.
Herkennen: glasachtige glans; mooi gevormde exemplaren kunnen een zeshoekige kristalvorm hebben.
Ook amethist is geen apart gesteente. Het is een paarse variëteit van kwarts. De kleur kan uiteenlopen van zeer licht violet tot donkerpaars.
Amethist kan ontstaan in holtes en spleten waar kristallen voldoende ruimte hebben om te groeien. In vergelijking met gewoon kwarts en bergkristal is het tijdens een willekeurige Alpenwandeling veel minder vanzelfsprekend dat je amethist tegenkomt.
Herkennen: glasachtig kwarts met een kenmerkende violette tot paarse kleur.
Smaragd hoort eigenlijk nog minder thuis in een lijst met gesteenten: het is de groene edelsteenvariant van het mineraal beril. Toch verdient hij een plek vanwege een bijzondere vindplaats in de Oostenrijkse Alpen.
Het Habachtal bij Bramberg am Wildkogel staat bekend om zijn smaragden. De geologie van het gebied rond het Tauernfenster heeft er voor bijzondere mineralen gezorgd. In het dal ligt zelfs een Smaragdweg, waar je tijdens een wandeling meer leert over de mineralen en geologie van het gebied.
Nationaal Park Hohe Tauern laat goed zien hoe gevarieerd de ondergrond hier is. In de regio komen onder meer gneis, schist, kwartsiet, kalk en dolomiet voor.
Herkennen: smaragd heeft een karakteristieke groene kleur, maar het herkennen van een ruw exemplaar in het veld is veel moeilijker dan bij geslepen edelstenen.
Je hoeft geen geoloog te zijn om tijdens een bergwandeling verschillen te zien. Kijk eerst naar de structuur. Zie je losse kristallen, duidelijke banden, dunne laagjes of juist afgeronde stenen die aan elkaar lijken te zitten?
Daarna kun je naar kleur en korrelgrootte kijken. Grof gespikkeld gesteente kan bijvoorbeeld op graniet wijzen, terwijl duidelijke lichte en donkere banden kenmerkend kunnen zijn voor gneis. Fossielen en sterke gelaagdheid kunnen een aanwijzing voor sedimentair gesteente zijn.
De locatie helpt eveneens. Wandel je door de Dolomieten, dan is de kans groot dat je tussen carbonaatgesteenten loopt. In kristallijne delen van de Centrale Alpen zijn gneis en granietachtigen juist veel prominenter. Toch kunnen verschillende gesteenten vlak bij elkaar voorkomen, waardoor herkennen op basis van alleen de regio nooit helemaal betrouwbaar is.
Wie eenmaal een paar basisverschillen kent, kijkt anders naar een berglandschap. De scherpe lichte wanden van een kalkmassief, de gespikkelde structuur van graniet en de gestreepte patronen in gneis vertellen ieder een ander deel van de ontstaansgeschiedenis van de Alpen.
Je hoeft daarvoor geen bijzondere stenen mee naar huis te nemen. Juist in beschermde natuurgebieden is het verstandig gesteenten, fossielen en mineralen te laten liggen. Een foto van dichtbij én een foto van de omliggende rotswand maken het bovendien een stuk makkelijker om later uit te zoeken wat je onderweg hebt gezien.
Veelgestelde vragen over gesteenten in de Alpen
De bergen hebben iets magisch en dat is een gevoel dat iedere keer weer naar boven komt als Florien er is. Jaloersmakende momenten vergeleken met hier, want waarom hebben wij geen bergen? Ze is voornamelijk 's winters in de Alpen te vinden, maar ook in de zomermaanden wil Florien nog meer magische plekken ontdekken in de bergen.
