Terwijl de eerste sneeuw de Zwitserse Alpen weer wit kleurt, wordt bij het bergdorp Randa met spanning naar de bergen gekeken. Hoog boven het dorp, op de flanken van het Weisshorn, beweegt een enorme ijsmassa langzaam naar beneden. Het gaat om zo'n 250.000 ton ijs, dat op ieder moment gedeeltelijk of volledig kan afbreken. En juist de naderende winter maakt de situatie ingewikkelder. Want wat gebeurt er als zo'n gigantische hoeveelheid ijs op een besneeuwde berghelling terechtkomt?
Randa ligt in het Zwitserse kanton Wallis, in het Mattertal tussen Visp en Zermatt. Het dorp wordt omringd door indrukwekkende vierduizenders, waaronder het 4505 meter hoge Weisshorn. Op de oostelijke flank van deze berg bevindt zich een hanggletsjer die al langere tijd instabiel is.
Volgens de meest recente berichtgeving hangt daar nog ongeveer 300.000 kubieke meter ijs, met een geschat gewicht van 250.000 ton. De massa beweegt voortdurend en schuift momenteel met maximaal 20 centimeter per dag naar beneden. Dat lijkt misschien weinig, maar voor een enorme hoeveelheid gletsjerijs is het een beweging die deskundigen nauwlettend volgen.
Al sinds eind juni wordt de hanggletsjer Weisshorn Oost extra gecontroleerd. Op 24 augustus werd de bewaking opgeschaald naar niveau 3, nadat de bewegingen duidelijk waren toegenomen. Diezelfde dag braken meerdere stukken ijs af. Het materiaal bleef toen liggen op het lagergelegen gletsjerplateau.
Normaal gesproken kijken bergliefhebbers reikhalzend uit naar de eerste flinke sneeuwval van het seizoen. Maar boven Randa zorgt die sneeuw juist voor extra onzekerheid.
Direct onder de instabiele ijsmassa ligt de Bisgletscher, met een relatief vlak plateau waarop zich in de komende weken een dik sneeuwdek kan vormen. Wanneer het ijs afbreekt en op dit plateau terechtkomt, kan het de aanwezige sneeuw meesleuren.
Dat maakt een groot verschil. Een ijsmassa die op een grotendeels sneeuwvrije ondergrond valt, gedraagt zich anders dan een ijsmassa die onderweg grote hoeveelheden sneeuw opneemt. Door die combinatie kan een krachtige ijs- en sneeuwlawine ontstaan, met mogelijk een grotere reikwijdte.
Volgens Norbert Carlen, deskundige op het gebied van natuurgevaren bij het kanton Wallis, zou zich op het plateau in de komende weken een meter of meer sneeuw kunnen ophopen. In een interview met de Walliser Bote op 22 oktober uitte hij zijn zorgen over de gevolgen van een eventuele afbraak.
Het grootste risico ontstaat wanneer een groot deel van de gletsjer in één keer afbreekt, terwijl er op de omliggende hellingen veel instabiele sneeuw ligt.
De vallende ijsmassa kan dan niet alleen de sneeuw op het gletsjerplateau meenemen, maar mogelijk ook andere sneeuwlawines veroorzaken. Zo zou een kettingreactie kunnen ontstaan waarbij steeds meer materiaal in beweging komt.
Toch benadrukken deskundigen dat dit extreme scenario niet het meest waarschijnlijk is. Stefan Margreth, lawinedeskundige bij het Zwitserse Institut für Schnee- und Lawinenforschung (SLF), legt tegenover Blick uit dat daarvoor verschillende ongunstige omstandigheden tegelijkertijd moeten optreden.
Een grote ijsafbraak moet precies samenvallen met een periode van verhoogd lawinegevaar. Wanneer het sneeuwdek stabiel is, is het risico op zo'n kettingreactie aanzienlijk kleiner.
Opvallend genoeg zou een gletsjerafbraak op korte termijn juist gunstig kunnen uitpakken. Tenminste, wanneer de ijsmassa in kleinere delen afbreekt en er nog weinig sneeuw op de omliggende hellingen ligt.
In dat geval komt de enorme hoeveelheid ijs niet in één keer naar beneden en blijft de omvang van afzonderlijke lawines mogelijk beperkt. Ook hoeven die afbraken dan minder sneeuw mee te sleuren.
Een relatief zachte novembermaand zou daarbij kunnen helpen. Niet omdat warme temperaturen de gletsjer stabieler maken, maar omdat kleinere afbraken vóór de opbouw van een dik winters sneeuwdek de hoeveelheid instabiel ijs kunnen verminderen.
Of dat daadwerkelijk gaat gebeuren, is niet te voorspellen. De komende weken zijn daarom belangrijk voor de verdere ontwikkeling van de situatie.
Dat juist boven Randa een grote ijsmassa in beweging is, staat niet op zichzelf. Het Mattertal kent een lange geschiedenis van gletsjerafbraken, ijslawines en bergstortingen.
Ook in het verleden kwamen vanaf het Weisshorn grote hoeveelheden ijs naar beneden. In 1986 bereikte een ijslawine zelfs de dalbodem, waarbij de weg en spoorlijn richting Zermatt over een afstand van ongeveer 200 meter werden bedolven.
In maart 2005 brak opnieuw een enorme hoeveelheid ijs af. In verschillende fases kwam toen ongeveer 460.000 kubieke meter ijs naar beneden. Ondanks de grote omvang bereikte de lawine de dalbodem niet en ontstond er geen vergelijkbare schade.
Daarnaast staat Randa bekend om de enorme bergstortingen van 1991. Daarbij kwamen in totaal ongeveer 30 miljoen kubieke meter gesteente naar beneden. De gevolgen daarvan zijn nog altijd zichtbaar in het landschap rond het dorp.
De huidige situatie laat opnieuw zien hoe voortdurend het hooggebergte verandert. Zelfs berghellingen die vanaf het dal onveranderlijk lijken, kunnen langzaam maar zeker in beweging zijn.
Ondanks de indrukwekkende hoeveelheid ijs is er volgens de laatste officiële mededelingen van de gemeente geen direct gevaar voor de bebouwde kom van Randa. Het dorp ligt buiten de huidige gevarenzone.
Dat betekent niet dat er geen maatregelen nodig zijn. Het gebied onder de instabiele gletsjer is afgesloten en verschillende wandel- en mountainbikeroutes zijn niet toegankelijk. Ook een grindgroeve in het betreffende gebied is tijdelijk gesloten.
De Zwitserse autoriteiten volgen de bewegingen van de gletsjer nauwkeurig. Daarbij gebruiken ze onder meer camera's, meetapparatuur en een speciaal geïnstalleerde radar waarmee zelfs kleine verplaatsingen van het ijs kunnen worden geregistreerd.
Op basis van deze gegevens wordt de gevarensituatie voortdurend opnieuw beoordeeld.
Wanneer de ijsmassa daadwerkelijk afbreekt, is niet bekend. Ook valt nog niet te zeggen of het om één grote afbraak gaat of om meerdere kleinere.
De naderende winter brengt daarbij een extra uitdaging met zich mee. Hoeveel sneeuw er valt, waar die blijft liggen en hoe stabiel het sneeuwdek wordt, speelt een belangrijke rol bij de mogelijke gevolgen van een gletsjerafbraak.
Voorlopig blijft het daarom vooral een kwestie van nauwlettend observeren. Terwijl de Alpen langzaam veranderen in een winterlandschap, hopen deskundigen bij Randa juist dat een groot deel van het instabiele ijs naar beneden komt voordat de sneeuw zich in grote hoeveelheden ophoopt.
De redactie van In de bergen voorziet je dagelijks van de laatste informatie op het gebied van vakantie in de bergen. Het team bestaat uit redacteuren met veel bergervaring en een passie voor, je raadt het al, de bergen.
